Yazar: Fatma Melike Şahin
Editör: Tuğçe Gül Yeşilyayla
Giriş
Araba kazası geçiren veya yüksek bir ağaçtan baş aşağı düşen birinin, bunların sonucunda aldığı kafa travmalarıyla hafıza kaybı yaşayabileceği öngörülebilir. Bireyin, beyindeki kısa süreli bellekteki geçici bilgileri uzun süreli belleğe aktarıp kalıcılaştırmakta görev alan hipokampus, duygusal deneyimleri hafızaya kaydetmekle görevli amigdala, çalışma belleğinin yer edindiği ön beyin (prefrontal cortex), hatırlamada önemli rol oynayan şakak lob (temporal lobe) gibi kısımların hasar alması buna sebep olabilir [1]. Peki ama sizi derinden sarsan bir ayrılık yaşayıp uzun süre bunalımda kaldıktan sonra adım adım yok olan anılarınızı sadece aynı şekilde yok olan hislerinize mi bağladınız yoksa bunalımın da bir çeşit kafa travmasına neden olabileceğini de düşündünüz mü [2]? Ya size yaşadıkları psikolojik travmalar sonucunda anılarının silinmesi rutin hâline gelen hatta silinen anılarının yerine sahte yeni anılar yerleşen kişiler de olduğunu söylesem [3]? Hafıza kaybı sadece bir travma belirtisi midir yoksa aynı zamanda beynin kendini koruma şekillerinden biri midir?
2. Hafıza
Hafıza kaybı, amnezi (amnesia) ve füg (fugue)gibi kavramlardan bahsetmeden önce hafızayı bu kavramları anlamamızı kolaylaştıracak yönleriyle ele alalım. Hafıza, yeteneğini üç aşamayla gösterir: bir bilginin nicelik ve nitelik özellikleriyle tanımlandığı “kodlama”, tanımlanan bilginin yer edindiği ve yerini tekrarlamalarla sağlamlaştırdığı “depolama” ve gerek duyulduğunda o bilgiye tekrar erişildiği “geri çağırma”. Hafızayı depolama süresine göre: 5-30 sn. kadar süren, verinin henüz işlenmediği, beynin ön ve yan loblarının (frontal lobe ve parietal lobe) birlikte görev aldığı “kısa süreli bellek”, geçiş hafızası olan “çalışan bellek” ve süresi 1dk-ömür boyu arasında değişebilen, hipokampus ve çevresindeki lobların görev aldığı “uzun süreli bellek” olarak ayırabiliriz. Belleğin sınırının olmadığı ancak hatırlama yeteneğinin sınırının olduğu düşünülmektedir. Aynı zamanda hafızayı, bilinç durumuna göre verinin bilincinde olunduğu ve aktarılabildiği “açık bellek” (deklaratif bellek) ve bilinç dışı, açıkça ifade edilemeyen verilerin olduğu “kapalı bellek” (non-deklaratif bellek) olarak ayırabiliriz. [4,5]
3. Amnezi, Füg ve Diğer Hafıza Kaybı Sorunları
Amnezi birçok sebebe bağlı olarak meydana gelen geçici ya da kalıcı hafıza kayıpları olarak tanımlanabilir. Amnezi kazalara, düşmelere, yaralanmalara bağlı kafa travmaları; inme, nöbet, tümör gibi beyni etkileyen hastalıkların bıraktığı hasarlar veya kazanılmış bağışıklık yetersizliği sendromu (Acquired Immune Deficiency Syndrome-AIDS) gibi virüslerin sebep olduğu sendromlar sonucunda oluşabilir. Amnezinin sebepleri arasında oksijen yetersizliği, radyasyon gibi çevresel sebepler; alkol bağımlılığı gibi kişiye bağlı sebepler veya uzun süreli bunalımlar, yaslar, stres; suçluluğun, istismarın ve doğal afetlerin yarattığı travmalar gibi işlevsel-psikolojik sebepler de gösterilebilir. Amneziyi bunama (demans) ve Alzheimer hastalığı gibi diğer hafıza kaybı sorunlarından ayıran şey, açık bellekteki verileri silebiliyorken kapalı bellekteki verilere etki etmiyor yani kişinin günlük hayattaki işlevlerini kısıtlamıyor; yürüme, yemek yeme gibi bilişsel yeteneklerini sonlandırmıyor olmasıdır. Füg ise yangın, patlama, savaş gibi daha büyük travmalarla yaşanan hafıza kaybından sonra eski anıların yerine sahte yenilerinin yerleştiği durumdur. [5]
4. Amnezi ve Füg Türleri
- İleriye Dönük Amnezi (Anterograde Amnesia) Geçirdiği bir trafik kazası sonrasında aynı güne hapsolan, tekrar tekrar travma yaşamaması için çevresindekilerin sanki hâlâ aynı mevsimdelermiş gibi çiçekler ektiği, aynı maç ve film kayıtlarını çaktırmadan kasetten izlettiği, aynı adamla her gün her gün yeniden tanışıp âşık olan bir genç kadının konu alındığı 50 First Dates veya daha neşeli ve sanatsal bir uyarlaması olan İlk Öpücük filmini izlediniz mi? Romantik komedi değil de aksiyon filmi insanıysanız bunlar yerine intikam hırsıyla yanıp tutuşurken kafasına darbe alması sonucunda hafızası 1 günlük bile değil, daha basit bir sinir sistemi olduğu için hafıza kapasitelerinin de bu oranda azaldığı düşünülen, yanılgıyla kalıplaştırılan “balık hafızalı” sözündeki balıklar gibi 15 dakikalık olan bu yüzden de önemli şeyleri vücuduna dövme yapan, odasının duvarlarına yazan ve yeni tanıştığı kişilerin fotoğraflarını çekip altına notlar düşen bir adamın konu alındığı bir Christopher Nolan filmi olan Memento’yu veya onun Bollywood uyarlaması olan Ghajini’yi izlemiş olabilirsiniz. Bahsedilen filmlerde de olduğu gibi bu amnezi türünde amnezinin başından beri yaşanan şeyler hatırlanamaz, yeni olaylar uzun süreli hafızaya aktarılamaz, hafıza süresi aylara, haftalara, günlere hatta dakikalara kadar düşebilir [3].
- Geçmişe Dönük Amnezi (Retrograde Amnesia) Bu amnezi türünde ise amnezi başlamadan önceki döneme dair anılar hatırlanamaz, yıllar önceki olaylar hatırlanıyorken olay ve olaydan kısa bir süre öncesi hatırlanmayabilir. Bunu beynin kendini korumaya alması ve hayatta kalma içgüdüsü olarak adlandırabiliriz. İleriye dönük amnezi ve geçmişe dönük amnezi aynı kişide de görülebilir. [3]
- Travma Sonrası (Posttravmatik) Amnezi Genellikle kafa yaralanmaları sonucunda oluşur, yaralanmanın derecesine bağlı olarak etkisini gösterir ancak çoğunlukla geçicidir. Hafıza yerine geldikçe beynin diğer fonksiyonlarının da düzeldiği düşünülebilir. [3]
- Dissosiyatif Füg Yaşadığı suçluluk duygusunun üzerine kaza da geçirince bir aylık hatıralarını ve travmasını tetikleyen olayı baskılayıp üstünü masum ve mutlu olduğu yeni ve sahte yaşanmışlıklarla örten özgür ruhlu bir kızı konu alan Bi’ Küçük Eylül Meselesi filmini izlemiş miydiniz? Dissosiyatif füg, aynı bu filmde olduğu gibi suçluluk duygusu ve duygusal travma sonucunda belleğin uzun bir süre bastırılması ve yeni, sahte anılar yaratılmasıyla olabileceği gibi, toplumsal normların uyguladığı baskı gibi sebeplerle bambaşka bir benlik inşa edilip belirli bir süre asıl benliğin unutulup o benlikle yaşanması ve sonrasında tekrar ilk benliğe dönüldüğünde ise ikinci benliğin unutulması döngüsüyle de gerçekleşebilir [3].
- Psikojenik Amnezi/Füg Ahmet Ümit’in Sultanı Öldürmek kitabındaki Müştak Serhazin karakterini biliyor musunuz? Hani şu tarih profesörü olmasına rağmen kendi çok yakın tarihini kronik olarak yaşadığı ataklar sonucunda sık sık unutan, psikolojik travmanın fizyolojik bir aşırı tepkisi olarak bayıldıktan sonra nerede olduğunu, oraya neden ve nasıl geldiğini, bayılmadan önce en son neler yaptığını hatırlayamadığı için kendini trajikomik bir durumun içinde bulan karakter… İşte psikojenik amnezi ve füg de tam bu kitapta sık sık yer verildiği gibi, geçmiş travmalara dayanır, heyecan ve stres anında kendini gösterebilir, kronikleşebilir veya bir kez yaşandıktan yıllar sonra tekrar kişinin karşısına çıkabilir; beyin bu heyecan ve stres durumunu eski travmayı tetikleyebilecek bir tehdit unsuru olarak görüp kendini ve bedeni kısa süreliğine kapatabilir [3].
- Küresel (Global) Amnezi Küresel amnezi tam hafıza kaybıyken geçici küresel amnezide kişi yaşadığı travmatik olay sonrasında kim olduğunu bilir ve yakınlarını tanır ancak olayla ilgili sorduğu soruları unutup tekrar tekrar sorabilir [5].
- Laküner Amnezi Eternal Sunshine of the Spotless Mind filminde yapay olarak silindiğini gördüğümüz yalnızca bir olay veya kişiye dair anıların bir çeşit savunma mekanizması olarak doğal yollarla ve istemsizce silinmesi durumudur [3].
- Çocukluk Amnezisi (İnfantil Amnezi) Hemen hemen bütün insanların, hafızayı destekleyen beyin bölgeleri henüz gelişmekte olduğu için 3-5 yaş öncesini hatırlayamıyor olması durumudur, bu konuyla ilgili çeşitli teoriler vardır [3].
- Hipnoz Sonrası (Posthipnotik) Amnezi Çeşitli telkinlerle hipnoz sırasında yaşanan olayların ve anlatılan şeylerin unutulması olayıdır [6].
- Kaynak Amnezisi Kaynak amnezisi yaşayan bir kişi sahip olduğu bilgileri nereden edindiğini hatırlayamaz [3].
- Korsakoff Sendromu Uzun süreli alkol bağımlılığı ve B1, B12 vitaminlerinin eksikliği gibi sebeplerle sinir hücrelerinin zarar görmesi sonucu oluşur, zararlı alışkanlıklardan uzaklaşılmazsa ilerleyebilir [3].Uzun süreli alkol bağımlılığı ve B1, B12 vitaminlerinin eksikliği gibi sebeplerle sinir hücrelerinin zarar görmesi sonucu oluşur, zararlı alışkanlıklardan uzaklaşılmazsa ilerleyebilir [3].
5. Tedavi Yöntemleri
Eski Türk dizilerinde görülenin aksine kafaya saksı düşmesi gibi ikinci bir darbe yaratan olaylar iyileştirmez aksine ikinci etki sendromu (benzer ikinci bir etkinin ilk etki ve ikinci etkinin yaratacağı toplam hasardan daha çok hasar yaratması) yaratıp ölümcül olabilir. Herhangi bir hafıza kaybı şüphesinde bir sinirbilim uzmanıyla iletişime geçilip ilk adımda nöropsikolojik testler, Manyetik Rezonans Görüntüleme (MRG), Bilgisayarlı Tomografi (BT), Elektroensefalogram (EEG) gibi uygulamalar yapılmalıdır. Sonrasında ilaç tedavisi veya ameliyat gerektiren durumlar haricinde psikoterapi, ergoterapi (tekrarlayan işlevsel kayıplar yaşayan kişilerin, günlük hayatlarında diğer kişilere olan bağımlılığını azaltmayı hedefleyen yöntemler bütünü), koku ve müzik terapilerinden uygun olanlar hakkında bilgi edinip uygulanmalıdır [5]. Meditasyon, Wendy Wu: Homecoming Warrior filminde olduğu gibi atalarınızla temas kurup, hiç çalışmadığınız tarih sınavınızdan 100 almanızı sağlamasa da ruhsal dinginliğinizi bir nebze sağlayıp stres oranınızın düşmesine ve zamanla anılarınızı hatırlamanıza yardımcı olacaktır. Bunama tedavisinde ilaç kullanılabilir ancak kafa travmalarından sonra dinlenme, ruhsal travmalardan sonra ise ilgi görme ilaç tedavisinden daha çok önerilir [5].
REFERANSLAR
[1] Medicana Web ve Yayın Kurulu, (Temmuz,2021). Limbik Sistem. MEDICANA.
[2] John, A. James, S.N. Patel, U. Rusted, J. Richards, M. Gaysina, D. (March, 2019). Longitudinal associations of affective symptoms with mid-life cognitive function: evidence from a British birth cohort. Cambridge University.
[3] Amnezi. (28.10.2023). Wikipedia. https://tr.wikipedia.org/wiki/Amnezi
[4] Cowan, N. (2008). Chapter 20 What are the differences between long-term, short-term, and working memory?". Progress in Brain Research. Elsevier. 323–338. https://doi.org/10.1016/S0079-6123(07)00020-9 
[5]Tıbbi Direktörlük, (Nisan, 2022). Amnezi Nedir? Belirtileri ve Tedavisi. ACIBADEM Hayat. https://www.acibadem.com.tr/hayat/amnezi-nedir/
[6] UPÖY, (Nisan, 2021). HİPNOZUN NÖROFİZYOLOJİSİ. Ulusal PDR Öğrencileri Yapılanması. http://ulusalpdrogrencileri.org/hipnozun-norofizyolojisi/
