Yazar: Sudeshna BANERJEE RAO
Çeviren: Fatma Melike ŞAHİN
Düzenleyen: Tuğçe Gül YEŞİLYAYLA
“Gittikçe artan sayıda bilimsel çalışma insan dışı hayvanların uyurken rüya gördüğünü gösteriyor. Üstelik onlar da aynı insanlar gibi karmaşık rüyalar görme yeteneğine sahipler.”
Köpeğimin uyurken seğirdiğini, ciyakladığını ve patilerini hareket ettirdiğini ilk kez gördüğüm zamanı hatırlıyorum. Yeni bir evcil hayvan ebeveyni olarak birazcık endişeliydim. Küçük köpeğim rüya ya da kâbus görebilir miydi? İlk içgüdüm onu usulca uyandırmaktı.
Eğer evcil bir dosta sahipseniz muhtemelen bir noktada aynı şeyi merak etmişsinizdir. Hayvanlar da bizim rüya gördüğümüzdekine benzer deneyimlere sahip midir?
Peki ya diğer canlılar uyurken zihinlerinin içine bakabilseydik?
asla bitmiyor! Yaratıcının fantezisi mi yoksa gerçek gerçeklik mi?
Hayvanların Zihinsel Yeteneklerine İlgi Yeni Bir Şey Değil
Uzun zaman boyunca hayvanların zihinleri ve davranışları bizi büyüledi. Ezop’un Karga ve Sürahi masalını hatırlıyor musunuz? Bilim insanları, kargaların da ait olduğu kuş ailesi olan kargagillerin yaklaşık 2.500 yıl önce yazılan efsanevî hikâyede bahsedilen davranışın aynısını sergilediğini gözlemledi [1].
Aristoteles hayvanların uyku davranışları hakkında ilginç bir açıklama bile yapmıştı. Hayvanların Tarihi kitabında şunu öne sürdü: “(…) sadece insanlar rüya görmüyor,” aynı zamanda “Köpekler de rüya gördüklerini uykularında havlayarak gösteriyor.”
Romalı Şair Lukretius, ateşin yanında uyuyan köpeğiyle ilgili bir gözlem yaptı [2]. Köpeğin bacakları seğirirken gözlerinin de hızla hareket ettiğini fark etti, sanki rüyasında bir çeşit hayalî avı kovalıyormuş gibi.
Rüyalar sıklıkla canlı1, zengin ve ayrıntılı olabilir, zihnimizin içinde koca bir dünya yaratabilir. Geçmiş olayları hatırlamayı ve gerçekleşmemiş ya da fiziksel olarak mümkün bile olmayan şeyleri hayal etmeyi içerebilir. Bu “Rüya görmek için gerekli görme gücüne ve hayal gücüne sahip tek tür insanlar mıdır?” sorusunu akla getiriyor.
Hayır! Bir zamanlar sandığımız kadar eşsiz değiliz.
Evrimin Babası Charles Darwin, farklı türlerin zihinsel güçlerinin çeşit açısından değil derece açısından farklı olan bir “süreklilik” üzerinde olduğunu düşünüyordu. Darwin, İnsanın Türeyişi (1871) eserinde doğrudan insan dışı hayvanların rüyaları hakkında yorum yapmıştı. Şöyle yazdı: “Köpeklerin, kedilerin, atların ve muhtemelen tüm yüksek hayvanların, hatta kuşların bile, onların hareketlerinden ve çıkardığı seslerden anlaşıldığı üzere, canlı rüyalar gördüğünü ve biraz hayal gücüne sahip olduğunu kabul etmek zorundayız.”
Antik fıkralardan çağdaş bilimsel keşiflere kadar, hayvanların inanılmaz derecede zeki olabileceğini ve zihinsel süreçlerinin ne kadar karmaşık olduğunu öğrendik. Zekice yiyecek ve barınak ararlar, yırtıcılardan kaçarlar ve günlük olarak yeni şeyler öğrenirler.
Yine de hayvanlar rüya görebilecek kadar zeki midir?
Muhtemelen.
Uyku Sırasında Beyin Etkinliğini Nasıl Ölçeriz?
İlk zamanlarda uykunun, beynin sadece “kapandığı” ve biraz dinlendiği dingin bir etkinlik olduğuna inanılıyordu [3]. REM uykusu 1950’lerin başında keşfedildiğinden ve uykunun farklı aşamaları hakkında bilgi edindiğimizden beri uykunun gece “kapanmasından2” çok daha karmaşık olduğunu biliyoruz.
İnsanlara benzer şekilde birçok büyük hayvanın karmaşık beyinleri ve sinir hücreleri vardır, bu hücreler elektrik işaretleri üreterek bilginin beyinde ve sinir sisteminde dolaşmasına yardımcı olur. Bu elektriksel etkinlik biz uyurken bile devam eder.
Uyku üzerine çalıştığımızda beynin bu elektriksel kalıplarındaki3 değişiklikleri izliyoruz. Elektroensefalogram (EEG) adı verilen bir makine, beyindeki çok küçük elektrik işaretlerini belirleyebilir. Uyuduğumuzda vücudumuz özellikle de kaslarımız bir miktar etkin kalır. Uyku sırasındaki fiziksel hareket kalıpları Elektrookülografi (EOG) ya da göz hareketi algılama yoluyla kaydedilir, Elektromiyografi (EMG) kasların özgül etkinliğini ölçebilir.
Bu tür ölçümlerden uykunun kabaca iki yarıya bölündüğünü biliyoruz: REM dışı uyku ve REM uykusu. REM hızlı göz hareketi (Rapid Eye Movement) anlamına gelir. REM dışı uykuyla başlarsınız sonunda REM’e ulaşırsınız ve ardından REM dışı uykuya geri dönersiniz.
REM sırasında beyin çok etkindir, gözlerimiz kapalı göz kapaklarımızın ardında hızla hareket eder, kalp atış hızımız ve nefes alışımız hızlanır. Bu aynı zamanda rüya görmenin de gerçekleştiğinin düşünüldüğü aşamadır.
İnsan uykusu araştırmalarından insanların REM uykusundan uyandıklarında rüyalarını parlak ve canlı ayrıntılarla hatırlama ve tanımlama olasılıklarının daha yüksek olduğunu bulduk.
Ne yazık ki hayvanlar bırakın rüyaları hakkında sohbet etmeyi, konuşamıyorlar… öyleyse nasıl emin olabiliriz?
Hayvan Rüyalarının Gizemlerini Çözmek
Bir hayvanın rüyalarını gözlemleyemeyiz ancak uyuyan zihinlerinde meydana gelen görüntüleri, sesleri veya etkinlikleri tahmin edebiliriz. Bu, “rüya görme” sırasında beyin hücrelerinin nasıl ateşlendiğini gözlemleyerek ve bu kalıpları hayvanın uyanıklık durumuyla karşılaştırarak yapılır. Günde 20 saat uyuyan koalalardan beyinlerinin yarısını uyanık tutarak uyuyan yunuslara kadar hayvanlar alemi konu uyku olduğunda inanılmaz derecede çeşitlidir. Araştırmalar neredeyse tüm memelilerin (maymunlar ve şempanzeler gibi primatlar da dâhil), kuşların ve bazı sürüngenlerin bile REM ve REM dışı uyku durumlarını deneyimlediğini göstermektedir [4, 5].
Bilim insanları zebra ispinozlarının beyin kalıplarıyla çalışarak kuşların rüyalarında şarkı söylediğini keşfetti [6]. Sıçanların da insanlar gibi gelecekle ilgili, yeni yerler keşfettiği rüyalar gördüğü bildiriliyor [7].
Bir hayvan REM uykusunun bariz işaretlerini gösterdiğinde onun rüya görüyor olabileceğini makul bir kesinlikle söyleyebiliriz.
Şimdi geriye şu soru kalıyor: Bütün hayvanlar rüya görür mü?
Olası değil. Eğer beyinde sinirsel etkinlik eksikliği varsa herhangi bir zihinsel imgelemenin oluşması pek de olası değildir. Böylece uzun bir süre boyunca böcekler gibi REM uykusuyla ilgili kanıt göstermeyen hayvanların ve balık gibi su canlılarının rüya göremeyeceğine inandık [8]. Hiç değilse biz böyle düşünüyorduk.
Artık bazı balıkların ya da böceklerin aslında rüya görebildiğine dair bir ipucumuz var. 2022’de Almanya ve ABD’den araştırmacılar zıplayan örümceğin REM uyku kalıpları gösterdiğini ve potansiyel olarak rüya görebildiğini keşfetti. Zıplayan örümceklerin, aynı köpeklerin uyurken yaptığı gibi gözlerini hareket ettirdiğini gözlemlediler. [9]
Dolayısıyla daha fazlasını keşfedene ve uykuyu ölçmek için daha iyi yöntemler geliştirene kadar bir balığın beyninde uyurken gerçekte neler olduğunu bilmenin hiçbir yolu yok!
Son Bir Söz
REM uykusunu deneyimleyen tek tür insanlar değil. Pek çok hayvanın beyninin derin uykuda bizimkine benzer kalıplar izlediğine dair kanıtlara sahibiz. Bu nedenle rüya görme (ve kaçınılmaz olarak kâbus görme) yeteneği insanlara özgü değildir.
Bu nedenle tüylü arkadaşlarınız sızlandığında, patilerini oynattığında ya da derin uykuda onların gözleri seğirdiğinde endişelenmeyin! Sadece bir kelebeği kovalıyor ya da rüyasında sevgiyle sizi görüyor olabilir!
- Ing. Vivid. ↩︎
- Ing. Shut Down. ↩︎
- Ing. Pattern. Beyin kalıpları belirli bir zihinsel durumu, duygusal durumu veya beyin işlevlerini yansıtan farklı frekanslardaki elektriksel etkinliklerin kombinasyonlarıdır. ↩︎
Referanslar
[Çeviri Kaynağı] Rao, S. B. (2023, October 19). Do animals dream? What do they dream about? Science ABC. https://www.scienceabc.com/nature/animals/do-animals-dream-what-do-they-dream-about.html
[1] Bird, C. D., & Emery, N. J. (2009). Rooks use stones to raise the water level to reach a floating worm. Current Biology, 19(16), 1410–1414. https://doi.org/10.1016/j.cub.2009.07.033
[2] Bergland, C. (n.d.). No. 1 reason having Vivid dreams benefits your brain. Psychology Today. https://www.psychologytoday.com/intl/blog/the-athletes-way/201605/no-1-reason-having-vivid-dreams-benefits-your-brain
[3] Rice, M. (2017, September 20). The night shift. The Guardian. https://www.theguardian.com/society/2003/may/18/publichealth.observermagazine
[4] Yamazaki, R., Toda, H., Libourel, P.-A., Hayashi, Y., Vogt, K. E., & Sakurai, T. (2020, December 14). Evolutionary origin of distinct NREM and Rem Sleep. Frontiers in psychology. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7767968/
[5] Libourel, P., Barrillot, B., Arthaud, S., Massot, B., Morel, A., Beuf, O., Herrel, A., & Luppi, P. (2018). Partial homologies between sleep states in lizards, mammals, and birds suggest a complex evolution of sleep states in amniotes. PLoS Biology, 16(10), e2005982. https://doi.org/10.1371/journal.pbio.2005982
[6] Young, B., Mindlin, G. B., Arneodo, E. M., & Goller, F. (2017). Adult zebra finches rehearse highly variable song patterns during sleep. DOAJ (DOAJ: Directory of Open Access Journals), 5, e4052. https://doi.org/10.7717/peerj.4052
[7] Wilson, C. (2015, June 26). Rats dream about the places they wish to go. New Scientist. https://www.newscientist.com/article/dn27788-rats-dream-about-the-places-they-wish-to-go/
[8] Siegel, J. M. (2008, April). Do all animals sleep? Trends in neurosciences. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8765194/
[9] Rößler, D. C., Kim, K., De Agrò, M., Jordan, A., Galizia, C. G., & Shamble, P. S. (2022c). Regularly occurring bouts of retinal movements suggest an REM sleep–like state in jumping spiders. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 119(33). https://doi.org/10.1073/pnas.2204754119
