Ünlü Besteci Beethoven’in Ölümüne Sebep Olan Neydi?

Yazar: Güldeniz Can

Editör: Tuğçe Gül Yeşilyayla

Giriş

Klasik batı müziğinin en büyük bestecilerinden olan Ludwig van Beethoven’in saçından elde edilen DNA (Deoksiribonükleik asit) ile ölümüne sebep olabilecek hastalıkların araştırıldığı çalışmayı sizlerle paylaşmadan önce bu dahi bestecinin hayatından bahsedelim.

Ünlü Besteci Ludwig van Beethoven Kimdir?                                                    

Beethoven’nin dünyaya geldiği tarih kesin olarak bilinmese de o dönemin kilise kayıtlarından 17 Aralık 1770’de vaftiz edildiği yazılmıştır. Almanya’nın Bonn kentinde geçimini müzik sayesinde sürdüren bir ailede hayata gözlerini açmıştır. Kendisi ile aynı ismi taşıyan dedesi kentin gözde müzisyenleri arasında kepellmeister¹ olarak görev almaktaydı. Beethoven’in babası, Johann van Beethoven da yine aynı sarayda bulunan koroda müzisyenlik yapmaktaydı. Beethoven ailedeki yedi çocuktan ikincisiydi. Onun haricindeki altı kardeşinin de doğuştan kusurları bulunmaktaydı. Kardeşlerinden üçü sağır, ikisi görme engelli ve birisinin de bilişsel geriliği bulunmaktaydı. İki kardeşi hariç diğer kardeşleri hayatlarına çok kısa bir süre devam edebilmişlerdir. Beethoven’in babası, oğlunun Wolfgang Amadeus Mozart gibi bir besteci olmasını her ne kadar çok istese de oğlu babası ile aynı düşüncede değildi. Buna rağmen Beethoven’e çok küçük yaşlarda zorla enstrüman eğitimleri vermeye başlamıştı. [1]

Dedesinin vefatı ve babasının alkol bağımlılığı ile Beethoven’in ailesini büyük bir sarsıntıya uğratmıştır. Yaşadıkları bu iki olay onları bir anda yoksulluğa sürüklemeye başlamıştır. Yoksullukla mücadele eden ailesinin geçimini sağlayabilmek için 11 yaşında eğitimine son vermek zorunda kalarak çalışmaya başlamıştır.  Dedesi ve babası gibi o da müzikle uğraşarak para kazanmaya saray korosu orgcusunun yanında asistanlık yaparak başlamıştır. [1] 1783’te ilk bestesini yayınlamış ve Avusturya Arşidükü² Maximilian Francis tarafından yeteneği fark edilmiştir. Maximilian Francis, Beethoven’i Mozart ile çalışması için Viyana’ya göndermiştir ve bu sayede klasik müzik tarihinin ve Beethoven’in hayatının seyri değişime uğramıştır (2).

Beethoven’in Sağır Olmasına Sebep Olan Neydi?

Anlatılan bir hikâyeye göre, Beethoven’i evinde ziyaret eden bir tenor ile tartışmaya girdikleri ve tenorun öfkeyle evi terk edip sonrasında tekrar kapıyı çaldığı sırada Beethoven’in bir anlık öfkeyle piyanosunun başından kalkarak kapıyı açacağı sırada bacağını bir yere sıkıştırarak yüz üstü yere düştüğü söylenmektedir.  Bu ufak kaza ünlü bestecinin sağır olmasının nedeni değildir fakat neredeyse sessizlikle sonuçlanacak bir işitme kaybının tetikleyicisi olarak görülmüştür. Beethoven yaşadığı ufak kaza hakkında şöyle söylemiştir: “Kendimi sağır buldum ve o zamandan beri de öyleyim.” Yaşadığı işitme kaybı sol kulağında başlamıştı ve durumu kötüleştikçe kulak çınlamaları yaşamaya başlamıştı. Kulağındaki çınlamalar ve uğultular duymasını gitgide zorlaştırmaya başlamıştı ve bu durum onu intiharın eşiğine getirmişti. Beethoven bu durumu hakkında şöyle yazmıştır: “Kulaklarım gece gündüz uğuldamaya ve vızıldamaya devam ediyor ve biri bağırırsa bu benim için dayanılmaz olur.” [3] İşitme kaybının hem işi hem de sosyal hayatını derinden etkileyeceğini düşünüyordu. Beethoven bu durumunu kimseye belli etmemek için çok dikkatli hareket etti ve halka açık konserlerine önceki zamanlardaki gibi devam etti. İşitme kaybına çare bulmak umuduyla bir dizi doktorla görüştü ve çeşitli tedavi yöntemlerini uzunca bir süre denedi. İlk olarak yerli Tıp Profesörü Johann Frank’i aradı. Frank, Beethoven’ın yaşamış olduğu işitme kaybının karın problemleriyle ilişkili olabileceğini söyledi ve bir dizi geleneksel bitkisel tedavi yöntemlerini Beethoven ile paylaştı. Bu tedavilerden olumlu sonuç alamayan Beethoven, eski Alman Askeri Cerrahı olan Gerhard von Vering’e danışmaya karar verdi. Dr. Vering Beethoven’a, her gün özel bir suyla banyo yapmasını tavsiye etti. Beethoven, bir dizi bitkisel içerikli tonik ile Tuna Nehri’nde yüzerek doktorun tavsiyesine uydu. Bu tedavi yöntemi sindirim rahatsızlıklarına mucizevi bir şekilde olumlu etki gösterse de işitme kaybı için durum aynı değildi. Bir süre daha Dr. Vering ile görüşmeye devam ettikten sonra tedaviden herhangi bir olumlu yanıt alamadığı için Dr. Veringle görüşmesine de son verdi.  Viyana’ya Anatomi Profesörü olarak atanan Dr. Johann Adam Schmidt Beethoven’a işitme kaybını tedavi edebilmek için sülük tedavisi önerdi. Beethoven başarılı doktora güvenerek önerdiği tedaviyi uygulamaya başladı. Ne yazık ki birkaç tedavi sonrasında Dr. Schmidt, Beethoven’e sülüklerden daha fazla rahatlama bekleyemeyeceğini söylediği bir mektup yazdı. [2] Önerilen tedavilerin hiçbirisi uzun süreli rahatlamaya sebep olamadı ve Beethoven bu durumdan dolayı derin bir depresyona girdi.  Dr. Schmidt’in önerisiyle kalabalıktan uzaklaşarak şehrin dışında kalan Heiligenstadt kasabasına taşındı [3]. İşitme duyusunun kötüleşmesi nedeniyle burada sosyal izolasyona girdi. Bu dönemde kardeşleri Carl ve Johann’a duygularını ve içerisinde bulunduğu durumu anlattığı intihar etmeyi düşündüğünü itiraf eden uzunca bir mektup yazdı. Kardeşlerine mektupta şöyle yazıyordu: “Altı yıldır umutsuz bir vakayım, bilinçsiz doktorlar tarafından ağırlaştırıldım, iyileşme umuduyla her yıl aldatıldım, sonunda tedavisi yıllar sürecek veya belki de imkânsız olacak kalıcı bir hastalıkla yüzleşmek zorunda kaldım.” [4] Bilinen şekliyle gönderilen mektup şu şekilde devam ediyordu,

“Birinin yanımda durması ve uzaktan bir flüt sesi duyması ve benim hiçbir şey duymamam veya birisinin çobanın şarkı söylediğini duyması ve yine hiçbir şey duymamam ne büyük bir aşağılama. Bu tür olaylar beni umutsuzluğun eşiğine getirdi ama biraz daha fazla olsaydı hayatıma son verecektim. Beni alıkoyan yalnızca sanattı… ve ben de bu sefil varoluşa katlandım- gerçekten sefil… Beni sefalet içinde ayakta tutan erdemdi, hayatıma intiharla son vermemiş olmamı sanatımın yanı sıra ona borçluyum. Elveda ve birbirinizi sevin. Bütün dostlarıma teşekkür ediyorum… Mezarımda da size bir faydam dokunabilirse ne mutlu bana; sevinçle ölüme doğru koşuyorum. Eğer bu, tüm sanatsal yeteneklerimi gösterme fırsatım olmadan önce gelirse zor kaderime rağmen benim için yine de çok erken olacak ve muhtemelen daha sonra gelmesini dilerdim- ama o zaman bile tatmin oldum, değil mi? beni durumumdan kurtarmıyor musun? Dilediğin zaman gel, seninle cesurca buluşacağım. Elveda ve öldüğümde beni tamamen unutma.” [4]

Beethoven yazmış olduğu bu mektubu hiçbir zaman kardeşlerine postalamadı fakat ölümünden sonra mektuba ulaşıldı. Beethoven bu mektup ile kendi iç kargaşasıyla yüzleşerek bu durumu bir şekilde çözüme kavuşturdu ve bu onun dönüm noktası oldu. Öğrencisi Carl Czerny Beethoven’ın yaklaşık 1812 yılına kadar müziği ve konuşmaları duyabildiğini söylemişti. Fakat 1818 yılına gelindiğinde sağırlığı o kadar ilerlemişti ki yanında boş kitaplar taşıyordu. Toplum içerisindeyken arkadaşları konuşmaları bu boş kitaplara yazabiliyorlardı.  Bilim insanları Beethoven’in kesinlikle tamamen sağır olmadığını ve sözcükler doğrudan sol kulağına söylendiğinde onları duyabildiğini ileri sürdüler. Ayrıca Beethoven’in son yıllarında bile alçak tonları ve yüksek sesleri ayırt edebildiğini düşünmekteydiler. [4]

Birkaç Tutam Saçtan Hastalık Tespitine

Beethoven, yaşamı boyunca birden çok sağlık problemi ile mücadele etmiştir. Başta işitme kaybı olmak üzere mide, bağırsak ve karaciğer rahatsızlıklarından mustarip olan usta bestecinin kariyeri de bu sağlık problemlerinden dolayı olumsuz etkilenmiştir. Bilim insanları, koleksiyoncular tarafından toplanan Beethoven’in saç tellerinden elde etmiş oldukları DNA’dan birçok genetik risk faktörü taşıdığını bulmuşlardır. Ayrıca Biyolojik Antropolog olan Tristan Begg, Beethoven’in bu genetik risk faktörleriyle geçirmiş olduğu karaciğer enfeksiyonu ve içki içme alışkanlığı onun ölümünü hızlandırmış olabileceğini söylemektedir.

Beethoven’in çok fazla sağlık sorunu yaşadığı bilinmekteydi fakat günümüzden yaklaşık iki yüzyıl önce ölen birisinin dönemin şartlarından hangi sağlık probleminden öldüğünü anlamak o kadar da kolay değildi. Begg ve arkadaşları Beethoven’in genomunu yeniden oluşturmaya karar vererek ölümüne sebep olan hastalığın ne olduğunu araştırmak istediler. Beethoven’e ait olduğu düşünülen ve koleksiyonerler tarafından saklanan saç tutamları Begg ve arkadaşları tarafından toplandı. 1821’den 1827 yılına kadar kesildiği söylenen saç örneklerinden 8 farklı örnek toplayabildiler. Bilim insanları, almış oldukları saç örneklerinin DNA analizlerini gerçekleştirdiklerinde farklı kaynaklardan gelmiş yalnızca 5 örneğin Beethoven’e ait olabileceğini görmüşlerdir. Analizleri sonucunda bu 5 örneğin Orta Avrupa kökenli tek bir bireye ait olduğunu açıkça görmüşlerdir. Bu 5 örneğin haricindeki 3 örneğin birisinde analiz için yeteri kadar DNA elde edilemedi. Diğer iki örneğin ise usta besteciye ait olamayacağını tespit ettiler. Bilim insanları, genom analizleri için en iyi korunmuş örnekleri seçti. Yaptıkları analizler sonucunda, Beethoven’in yaşamış olduğu işitme kaybı ve bağırsak problemlerine ilişkin herhangi bir genetik belirteç tespit edilemedi. Ancak yaşamış olduğu karaciğer problemi için sonuç aynı değildi. Usta bestecinin karaciğer problemi yaşamasını üç katına kadar arttıran PNPLA3 geninin bir varyantı³ da olmak üzere karaciğer hastalığına sebep olabilecek çeşitli risk faktörlerini tespit ettiler. Tespit ettikleri bu risk faktörlerinin tek başına Beethoven’ın ölümüne sebebiyet vermesi beklenmezdi. Ancak araştırmacılar, Beethoven’ın ölümünden kısa bir süre sonra toplandığı söylenen izlerde karaciğerine zarar verdiklerini düşündükleri hepatit B virüsüne rastladı. [5] Bilim insanları karaciğerde hepatit B enfeksiyonu riskinin alkol kullanımıyla daha da artacağını söylemektedirler [6].

Beethoven’a ait olduğu düşünülen 5 saç örneğindeki Y kromozomu, Beethoven’la 14. yüzyıldan kalma bir atayı paylaşmış 5 kişiyle eşleşmediği görülmüştür. (Usta bestecinin çocuğu olmadığı bilinmektedir.) Bu durum, saç örneklerinin Beethoven’a ait olmadığının göstergesi olabilir. Bilim insanı Begg, Beethoven’ın baba tarafındaki atalarından birisinin 16. ve 18. yüzyıllar arasında evlilik dışı bir çocuğunun olabileceğini söylemektedir. [6]

Referanslar

1.Budden, J. Medforth and Knapp,. Raymond L. (2023, December 23). Ludwig van Beethoven. Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/biography/Ludwig-van-Beethoven. 

2.Keynes M. The personality, deafness, and bad health of Ludwig van Beethoven. J Med Biogr. 2002 Feb;10(1):46-57. doi: 10.1177/096777200201000108. PMID: 11791138.        
                                                                                                
3.Wallence, R. (2018). Hearing Beethoven. University of Chicago Press https://doi.org/10.7208/chicago/9780226429892.001.0001.

4.George Predota, Contributor for Interlude web site (December 6th, 2021). Ludwig von Beethoven “The Sounds of Silence”. Interlude: Classical Music Magazine Articles, Reviews & More. https://interlude.hk/ludwig-von-beethoven-the-sounds-of-silence-the-cause-of-beethoven-hearing-loss-and-series-of-treatment/#:~:text=Today%2C%20physicians%20are%20generally%20in,degeneration%20of%20the%20auditory%20nerve.


5.Begg, T. J. A., Schmidt, A., Kocher, A., Larmuseau, M. H. D., Runfeldt, G., Maier, P. A., Wilson, J. D., Barquera, R., Maj, C., Szolek, A., Sager, M., Clayton, S., Peltzer, A., Hui, R., Ronge, J., Reiter, E., Freund, C., Burri, M., Aron, F., Tiliakou, A., … Krause, J. (2023). Genomic analyses of hair from Ludwig van Beethoven. Current biology: CB, 33(8), 1431–1447.e22. https://doi.org/10.1016/j.cub.2023.02.041

6.Freda Kreier, intern at Science News. (March 22,2023). DNA from Beethoven’s hair hints at what killed the composer. Science News. https://www.sciencews.org/article/beethoven-hair-dna-composer-death. 

1. Almancadan gelen Kapelle ve Meister kelimelerinden oluşan kelime tam olarak, ‘şapel orkestrasının ustası’ anlamına gelmektedir. [“Kapellmeister”. The American Heritage Dictionary of the English Language (5th ed.). HarperCollins, 13 March 2019.] ↩︎
2. Avusturya’da imparator ailesi prenslerine verilen unvan. [Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük, 2023] ↩︎
3. Bir varyant, bir veya daha fazla mutasyon içerebilen bir viral genomdur (genetik kod). Bazı durumlarda benzer genetik değişikliklere sahip bir soy veya soy grubuna verilen isimdir. [(September 1, 2023). SARS-CoV-2 Variant Classifications and Definitions. Centers for Disease Control and Prevention. https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/variants/variant-classifications.html#anchor_1632158775384] ↩︎