Yazar: Meliha Eraslan
Editör: Tuğçe Gül Yeşilyayla
Giriş
Yok olma, evrimsel sürecin son basamağıdır. Dünyanın yok olma krizine girdiği son zamanlarda, herhangi bir türün yok olma ile karşı karşıya gelmesi çok olası bir durumdu. [1] İnsan kaynaklı çevresel bozulma, küresel biyolojik çeşitliliği altıncı kitlesel yok oluşa sürüklemektedir. [2] Dünyadaki canlıların yok olma sürecine girmesinin; hastalık, iklim değişikliği, tarım alanlarının kötüye kullanımı, doğal alanların aşırı kullanımları gibi çeşitli ve türe göre değişken sebepleri bulunmaktadır. Bu çeşitli sebepler doğrultusunda canlıların savunma mekanizmasına bağlı olarak bazı canlı türlerinin sayılarında azalma meydana gelebilir. Bu azalmaların meydana geldiği canlıların türleri araştırılıp tehlike altında olan türler belirlenmektedir. En bilinen araştırma ise IUCN (International Union for Conservation of Nature and Naturel Resources, Uluslararası Doğayı ve Doğal Kaynakları Koruma Birliği) tarafından yapılmaktadır. [3]
Uluslararası Doğayı ve Doğal Kaynakları Koruma Birliğinin Kırmızı Listesi (International Union for Conservation of Nature and Naturel Resources’s Red List) dünyadaki riskli popülasyon türlerinin niceliğinin bir göstergesidir. Doğadaki canlıları yok olmaktan kurtarmak ve korumak için hangi önlemlerin alınması ve alınması gereken bu önlemlerin nasıl uygulanması gerektiğini gösterir. Mevcut 2022-2 dönemi Kırmızı Listesinde1 ise 42.100’den fazla canlı türünün yok olma tehlikesiyle karşı karşıya olduğu bildiriliyor. [4]
IUCN Kırmızı Listesinde bulunan yok olma ile karşı karşıya olan hayvan türlerinden birisi de amfibilerdir. IUCN Kırmızı Listesinde kapsamlı bir şekilde değerlendirilen tüm gruplar arasında amfibiler en çok tehdit altındaki ikinci gruptur ve en çok tehdit altındaki omurgalı sınıfı olmaya devam etmektedir. [5]
2. Amfibiler Nedir?
Amfibiler, üç takımdan oluşan tetrapod (kara omurgalıları) bir omurgalı sınıfıdır. “Amfibi”, Yunanca’da her iki veya çift tür anlamına gelen “amphi-” ve yaşam/yaşayan anlamına gelen “bios” kelimelerinden gelir ve suda yaşayan bir larva formundan metamorfoza uğrayan “iki yaşamlıları” anlatır. [6] Antarktika ve Grönland’ın kutup bölgeleri dışında, özellikle Neotropikal ülkelerde yoğunlaşmış olarak dünya çapında dağılmışlardır. Yağmur ormanlarından çöllere kadar çeşitli ekolojik bölgelerde yaşarlar. Birçoğu ekolojik bölgelere uyacak şekilde çeşitli yaşam formları ve üreme stratejileri sergilerler. [6]
Amfibiler, omurgalılar şubesinin en savunmasızlarıdır. Bilinen tüm amfibi türlerinin %41’inin popülasyon azalması yaşadığı, yok olma tehditleriyle karşı karşıya olduğu ortaya çıkmıştır.[7] Amfibiler, geniş çapta doğada nesli en çok tehlike altında olan sınıf olarak kabul edilmektedir [2]. Amfibi popülasyonunun sayısının azalmasında bilinen çok sayıda tehdit vardır. Bu tehditler dünyanın çeşitli bölgelerinde farklılık göstermektedir.
3. Amfibilerin Popülasyonlarının Azalmasındaki Sebepler
Bu azalmaya; habitatların tahribatı, ormanların kereste için temizlenmesi ve bunların yerine tarım arazilerinin koyulması, kentleşmenin artışı, sulak alanların kurutulması ve artan çevre sıcaklığına bağlı iklim değişikliği nedeniyle meydana gelen kuraklıklar[6] gibi yaygın tehditler neden olmaktadır. Habitat kayıplarının en büyük nedeni ise tarımdır.[8] Tarım alanlarında zararlı etkili kimyasallar ve gübrelerin yaygın kullanımı habitat kayıplarına yol açmaktadır. Pek çok çalışma, pestisitlerin2 bağışıklık sistemini baskılayıcı etkilerini belgelemiş, bu da çevresel kirleticilerin patojen virülansının3 ve hastalık oranlarının artmasında rol oynadığını öne sürmektedir. [9]
4. Ciddi Bir Sebep: Mantar Patojenler
Bu sebeplerin yanı sıra amfibi popülasyonlarında azalmaya neden olan mantar (fungal) patojenler de vardır: Batrachochytrium dendrobatidis ve Batrpoachochytrium salamandrivorans.
Batrachochytrium salamandrivorans (B.sal), amfibiler için bir patojendir ve dünya çapında amfibi popülasyonları için bir risk oluşturmaktadır.[10] Bsal’ın oluşturduğu bu potansiyel tehdit, diğer ilgili patojen olan B. dendrobatidis’in (B.d) amfibi popülasyonlarına verdiği zararla ilintilidir. B.d, tüm dünyada bulunur, Asya’dan yayıldığı tahmin edilmektedir ve birçok bölgede amfibilerin azalmasıyla ilişkilendirilmiştir. Bu konakçılardan yola çıkarak yapılan çalışmalarda on farklı amfibi familyasındaki toplam 67 türde B.sal pozitif testler rapor edilmiştir. Bsal’a bağlı ölümler, tamamı Salamandridae ve Plethodontidae familyalarından 29 türde görülmüştür. [10] Bu patojen başarısının dört nihai faktörden derinden etkilendiğini öne sürülüyor: atmosferik değişim, çevresel kirleticiler, habitat değişikliği ve istilacı türler. [9]
5.Popülasyonların Azalmasına Karşı Alınması Gereken Önlemler
5.1. Mantar Patojenlerine Karşı Risk Değerlendirilmesi
Amfibilerin popülasyonlarındaki azalmanın bir nedeni olan Batrachochytrium dendrobatidis ve Batrachochytrium salamandrivorans konakçıları da araştırılması gereken önemli bir tehdittir. Bilinen B.sal konakçıları listesindeki 67 tür dikkatle incelenmelidir. Tehdit altındaki birçok konakçı türde B.sal’a bağlı ölümler rapor edilmiştir, bu yüzden B.sal’ın türler üzerinde oluşturduğu riskin değerlendirilmesi dikkate alınmalıdır. [2]
5.2. Habitatların Korunması
Habitat tahribatı amfibi popülasyonlarının azalmasında önemli bir neden olmaktadır. Habitatın tahribatını, bozulmasını ve parçalanmasını iyileştirmek özellikle acildir; tehdit altındaki amfibilerin en az %40’ı küresel olarak bu süreçlerden etkilenmektedir. Bu etkileri azaltmak için, koruma yöneticileri çekirdek yaşam alanlarını koruyabilir ve yapay sulak alanları inşa edilebilir, istilacı türlerin ortadan kaldırılması veya su ve nehir kıyısı bitki örtüsünün restorasyonu dâhil olmak üzere yaşam alanı oluşturma veya iyileştirme eylemleri takip edilebilir.[11]
5.3. Korunan Alanların İnşa Edilmesi
Ayrıca amfibiler için iklim değişikliği altında sığınak görevi gören korunan alanlar yapılmalıdır. Korunan alanlar, yasal olarak belirlenmiş coğrafi bölgeler, biyoçeşitliliğin korunması için önemli bir rol oynamakta. Üstelik bu alanlar iklim değişikliği de dâhil olmak üzere insan kaynaklı birçok tehdidin etkilerini azaltmak için dünya çapında koruma programlarını destekler. Korunan alanlar biyolojik çeşitliliğin korunmasının temel taşıdır. [2] İklim değişikliğinden etkilenme riski taşıyan türlerin korunmasında mevcut korunan alanların etkinliğini anlaşılmalı, özellikle yüksek tehdit altındaki organizmalar arasında biyolojik çeşitliliği korumayı amaçlayan stratejiler geliştirilmeli ve önlemler acilen yerine getirilmelidir. [2]
6. Tartışma
Amfibiler ve sürüngenler, iklim değişikliğinden kaynaklanabilecek değişen sıcaklıklara karşı oldukça hassastır. Önümüzdeki yüzyıl boyunca iklim değişikliği nedeniyle 300’den fazla amfibi ve 500 sürüngen türünün neslinin tükenebileceği tahmin edilmektedir.[12]
Amfibiler için mantar patojen olan cyhtrid türü ve diğer hastalıklar amfibilerin azalmasında şüphesiz önemli rol oynasa da patojen virülansına ve hastalığın daha sonra yayılmasına katkıda bulunan faktörler üzerine araştırmalara hâlâ ihtiyaç vardır.[9] Ayrıca korunan alanlar, dünya çapında amfibileri ve sürüngenleri korumak için çok önemlidir. [12]
Bahsi geçen tüm riskler değerlendirildiğinde amfibilerin popülasyonlarındaki azalma gözle görülür derece risklidir. Bu nedenle belirtilen önlemler çok geç kalmadan alınmaya başlanmalıdır. [9]
- https://www.iucnredlist.org/about/uses sitesinden erişilmiştir. ↩︎
- Zararlı etkili kimyasal. ↩︎
- Hastalık yapma yeteneğinin derecesi ↩︎
Referanslar
[1] Purvis, A., Jones, K. E., & Mace, G. M. (2000). Extinction. In BioEssays. 1123-1133. Vol22. https://doi.org/10.1002/1521-1878(200012)22:12<1123::AID-BIES10>3.0.CO;2-C
[2] Mi, C., Ma, L., Yang, M., Li, X., Meiri, S., Roll, U., Oskyrko, O., Pincheira-Donoso, D., Harvey, L. P., Jablonski, D., Safaei-Mahroo, B., Ghaffari, H., Smid, J., Jarvie, S., Kimani, R. M., Masroor, R., Kazemi, S. M., Nneji, L. M., Fokoua, A. M. T., … Du, W. (2023). Global Protected Areas as refuges for amphibians and reptiles under climate change. Nature Communications, 14(1). https://doi.org/10.1038/s41467-023-36987-y
[3] IUCN. (n.d.). Retrieved December 12, 2023, https://iucn.org/
[4] IUCN Red List. (2023). https://www.iucnredlist.org
[5] Luedtke, J. A., Chanson, J., Neam, K., Hobin, L., Maciel, A. O., Catenazzi, A., Borzée, A., Hamidy, A., Aowphol, A., Jean, A., Sosa-Bartuano, Á., Fong G, A., de Silva, A., Fouquet, A., Angulo, A., Kidov, A. A., Muñoz Saravia, A., Diesmos, A. C., Tominaga, A., … Stuart, S. N. (2023). Ongoing declines for the world’s amphibians in the face of emerging threats. Nature. 622(7982). 308–314. https://doi.org/10.1038/s41586-023-06578-4
[6] Wake, D. B., & Koo, M. S. (2018). Amphibians. In Current Biology (Vol. 28, Issue 21, pp. R1237–R1241). Cell Press. https://doi.org/10.1016/j.cub.2018.09.028
[7] Luedtke, J. A., Chanson, J., Neam, K., Hobin, L., Maciel, A. O., Catenazzi, A., Borzée, A., Hamidy, A., Aowphol, A., Jean, A., Sosa-Bartuano, Á., Fong G, A., de Silva, A., Fouquet, A., Angulo, A., Kidov, A. A., Muñoz Saravia, A., Diesmos, A. C., Tominaga, A., … Stuart, S. N. (2023). Ongoing declines for the world’s amphibians in the face of emerging threats. Nature, 622(7982), 308–314. https://doi.org/10.1038/s41586-023-06578-4
[8] IUCN Amphibians Specialist Group. (2015). https://www.iucn-amphibians.org/
[9] Hayes, T. B., Falso, P., Gallipeau, S., & Stice, M. (2010). The cause of global amphibian declines: A developmental endocrinologist’s perspective. Journal of Experimental Biology, 213(6), 921–933. https://doi.org/10.1242/jeb.040865
[10] Castro Monzon, F., Rödel, M. O., Ruland, F., Parra-Olea, G., & Jeschke, J. M. (2022). Batrachochytrium salamandrivorans’ Amphibian Host Species and Invasion Range. EcoHealth, 19(4), 475–486. https://doi.org/10.1007/s10393-022-01620-9
[11] Scroggie, M. P., Preece, K., Nicholson, E., McCarthy, M. A., Parris, K. M., & Heard, G. W. (2019). Optimizing habitat management for amphibians: From simple models to complex decisions. Biological Conservation, 236, 60–69. https://doi.org/10.1016/j.biocon.2019.05.022
[12] Du, W. (2023, March 14). Can Global Protected Areas be refuges for amphibians and reptiles under climate change? Spring Nature. https://communities.springernature.com/users/weiguo-du/content
